Jan Mosdorf i inni…

Minęła 73. rocznica egzekucji dokonanej przez Niemców w KL Auschwitz na kilkudziesięciu oficerach Wojska Polskiego, członkach konspiracji obozowej.

11 października 1943 r. przed Ścianą Straceń na dziedzińcu bloku 11 esesmani rozstrzelali 54 więźniów, w tym wspomnianych oficerów, działających w założonym przez rtm. Witolda Pileckiego Związku Organizacji Wojskowej.

W grupie rozstrzelanych byli nie tylko wybitni wojskowi, lecz również polscy działacze społeczni i polityczni.

Ich pamięć uczciła 11 października 2016 r. delegacja Ministerstwa Obrony Narodowej z dyrektorem generalnym Bogdanem Ścibutem, składając kwiaty i zapalając znicze przed Ścianą Straceń.

Jednym z rozstrzelanych był ppłk lotnictwa Teofil Dziama, który urodził się 5 stycznia 1895 r. w Białej Rzeszowskiej (miejscowość ta obecnie jest włączona w obręb miasta Rzeszowa). Po zdaniu matury studiował na Politechnice Lwowskiej. W sierpniu 1914 r. wstąpił do Legionów Polskich, walcząc później z Rosjanami na froncie w Karpatach.

Wiosną 1915 r. Dziama znalazł się w armii austriackiej na froncie włoskim. Wkrótce dostał się do niewoli włoskiej, a następnie wstąpił do szeregów tworzonej we Francji pod dowództwem gen. Józefa Hallera Armii Polskiej. Tutaj na własną prośbę zgłosił się do lotnictwa i po ukończeniu w 1918 r. szkoły pilotów powrócił w następnym roku do Polski jako oficer-lotnik.

W sierpniu 1920 r., w czasie bitwy warszawskiej, przydzielony został do Eskadry Wywiadowczej, operującej z lotniska mokotowskiego, a następnie z lotniska Markowszczyzna koło Białegostoku. Stąd wykonywał loty na dalekie rozpoznanie, a później walczył w bitwie nad Niemnem, gdzie we wrześniu wyróżnił się wykonując zadanie spędzenia saperów Armii Czerwonej z mostów na Niemnie w rejonie Skidla.

W październiku 1920 r. lecąc samolotem z obserwatorem, ppor. Antonim Romanowskim, został zaatakowany przez trzy sowieckie myśliwce. W stoczonej walce powietrznej trafił i zmusił do lądowania jeden samolot nieprzyjaciela. Wkrótce jego jednostkę przeniesiono na lotnisko Porubanek i przemianowano na Eskadrę Lotniczą Litwy Środkowej. W dniu 5 listopada 1920 r. lecąc z obserwatorem, ppor. Lucjanem Moszczeńskim, zbombardował litewskie lotnisko na Poniemoniu.

W okresie międzywojennym Teofil Dziama pełnił szereg odpowiedzialnych funkcji szkoleniowych i organizacyjnych w polskim lotnictwie, osiągając stopień podpułkownika-pilota i stanowisko zastępcy dowódcy 1. Pułku Lotniczego w Warszawie. W połowie lat trzydziestych został przeniesiony w stan spoczynku.

W kampanii wrześniowej 1939 r. pozostawał w dyspozycji dowódcy Lotnictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych. Podczas okupacji hitlerowskiej był jednym z organizatorów konspiracyjnego Związku Walki Zbrojnej, później przekształconego w Armię Krajową. Niestety, w październiku 1940 r. – został wraz z żoną Aliną i dziećmi: Danutą i Mirosławem aresztowany przez gestapo i osadzony w warszawskim więzieniu na Pawiaku.

Dzieci zdołała wykupić z rąk gestapo ich babka – Helena Salinger (uczestniczyły w Powstaniu Warszawskim, po wojnie pozostały na emigracji), natomiast Alinę Dziamową wywieziono we wrześniu 1941 r. do KL Ravensbrück (obóz przeżyła), a jej męża, który odmówił współpracy z gestapo, w kwietniu tegoż roku przewieziono z Pawiaka do oświęcimskiego obozu, gdzie został oznaczony numerem 13578.

W KL Auschwitz ppłk Teofil Dziama działał w konspiracyjnym Związku Organizacji Wojskowej, utworzonym przez rtm. Witolda Pileckiego. „Wśród konspiratorów polskich – jak napisał Stefan Jellenta – propagował z powodzeniem ideę, że w razie (przygotowywanego też i z jego udziałem) wybuchu oporu zbrojnego, należy do akcji tej wciągnąć również Czechów, Rosjan i Żydów”.

We wrześniu 1943 r. w KL Auschwitz osadzono w bunkrach bloku nr 11 siedemdziesięciu czterech więźniów. Obozowe gestapo po śledztwie połączonym z intensywnymi przesłuchaniami i biciem część więźniów zwolniło.

Pozostałych w liczbie 54 rozstrzelano po Ścianą Straceń w dniu 11 października 1943 r. Znaleźli się wśród nich członkowie Związku Organizacji Wojskowej w obozie, w tym czołowi jej przywódcy: ppłk Juliusz Gilewicz oraz jego brat mjr Kazimierz Gilewicz, mjr Zygmunt Bończa-Bohdanowski, ppłk lotnictwa Teofil Dziama, kpt. Tadeusz Paolone-Lisowski, ppłk Kazimierz Stamirowski i ppłk Mieczysław Dobrzański.

Wszyscy zginęli mężnie. W pierwszej dwójce prowadzonych na rozstrzelanie szli: Dziama i Paolone (w obozie zarejestrowany pod nazwiskiem Lisowski). Ppłk Teofil Dziama zażądał wraz z kpt. Paolone, by strzelano do nich nie w tył głowy, lecz prosto w twarz, jak do żołnierzy. Żądanie to zostało spełnione przez dokonujących egzekucję SS-Unterscharführea Friedricha Stiewitza i SS-Rapportführera Wilhelma Clausena, który aresztowany po wojnie, w trakcie przygotowań do procesu, zmarł w więzieniu w Krakowie w 1948 r.

Ppłk Teofil Dziama był uhonorowany Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych (dwukrotnie), Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości i Polową Odznaką Pilota.

Wśród 54 członków polskiej konspiracji wojskowej w KL Auschwitz, których rozstrzelano 11 października 1943 r. – oprócz przedwojennych oficerów Wojska Polskiego – znajdowali się też działacze polityczni, reprezentujący różne orientacje. Spośród nich najbardziej znanymi byli Jan Mosdorf (nr 8230) i Józef Woźniakowski (nr 52338).

Józef Woźniakowski urodził się 24 kwietnia 1885 r. w Grzegórzkach (obecnie dzielnica Krakowa). Po ukończeniu studiów prawniczych i uzyskaniu tytułu doktora praw rozpoczął w1911 r. praktykę w Sądzie Krajowym w Krakowie, a następnie praktykę adwokacką. Podczas pierwszej wojny światowej został zmobilizowany do armii austro-węgierskiej i walczył w jej szeregach. Politycznie związał się z Polską Partią Socjalistyczną.

Przez cały okres międzywojenny prowadził kancelarię adwokacką w Krakowie przy ul. Basztowej 4, gdzie mieszkał. Należał do jednych z najbardziej znanych adwokatów polskich okresu II Rzeczypospolitej. Bronił w wielu kontrowersyjnych i trudnych sprawach, tak politycznych, jak i karnych. Był m.in. obrońcą Rity Gorgonowej, oskarżonej o morderstwo swojej wychowanki, której proces do dzisiaj uchodzi za jeden z najgłośniejszych w historii polskiego sądownictwa.

Od początku okupacji niemieckiej działał w konspiracyjnych strukturach PPS (przekształconej w organizację Wolność-Równość-Niepodległość) oraz ZWZ/AK na terenie Krakowa. W jego mieszkaniu odbyło się w listopadzie 1939 r. konspiracyjne zebranie założycielskie Obwodu Krakowskiego Związku Walki Zbrojnej. Aresztowany został pod koniec czerwca 1942 r., a do KL Auschwitz deportowano go 25 lipca 1942 r. w transporcie 34 polskich więźniów politycznych z więzienia policyjnego przy ul. Montelupich w Krakowie.

W obozie włączył się w działalność konspiracyjnej grupy PPS, która współpracowała z organizacją Pileckiego. Według oficjalnego aktu zgonu, wystawionego przez władze obozowe, jego śmierć nastąpiła jakoby 15 października 1943 r. na skutek wady mięśnia sercowego.

Jan Mosdorf to postać z przeciwległego – w stosunku do Józefa Woźniakowskiego – krańca przedwojennej sceny politycznej. Urodzony w 1904 r. w Warszawie w rodzinie polskiej o korzeniach niemieckich, doktor filozofii i publicysta, związany z endecją od 1926 r. Był prezesem Związku Akademickiego Młodzież Wszechpolska, działaczem Obozu Wielkiej Polski, współtwórcą Obozu Narodowo-Radykalnego oraz publicystą tygodnika „Prosto z Mostu”, „Gazety Warszawskiej”, „Sztafety” „Szczerbca” i innych pism narodowych, uchodzącym za jednego z czołowych ideologów orientacji narodowo-radyklanej.

Od początku okupacji działał w konspiracyjnych strukturach Stronnictwa Narodowego. 4 grudnia 1939 r. brał udział w inauguracyjnym zebraniu redakcji „Walki” –podziemnego pisma SN. Następnie redagował to pismo razem z Bolesławem Piaseckim. Był też członkiem centralnego wydziału propagandy Zarządu Głównego konspiracyjnego SN.

W lipcu 1940 r. został aresztowany przez gestapo i osadzony na Pawiaku. Stamtąd w transporcie 509 polskich więźniów politycznych deportowano go 7 stycznia 1941 r. do KL Auschwitz. W tym samym transporcie zostali też przywiezieni były minister i działacz PPS Norbert Barlicki oraz płk Karol Kumuniecki – w obozie także członek organizacji Pileckiego, rozstrzelany pod Ścianą Straceń 23 stycznia 1943 r.

W KL Auschwitz Mosdorf spotkał przyjaciela z ONR i byłego więźnia Berezy Kartuskiej Bolesława Świderskiego, który go wysoko cenił. Pomoc ze strony Świderskiego pozwoliła Mosdorfowi przetrwać początkowy – najtrudniejszy – etap egzystencji obozowej, kiedy zapadł na tyfus i trafił do szpitala więźniarskiego.

Następnie Mosdorf – pracując w szpitalu więźniarskim – sam udzielał pomocy więźniom bez różnicy na ich narodowość i poglądy polityczne. Znany w okresie międzywojennym z poglądów antysemickich i bezkompromisowego zwalczania lewicy, w obozie zajął postawę chrześcijańską, odrzucając w obliczu piekła Auschwitz swoje wcześniejsze uprzedzenia do Żydów i lewicy.

Potwierdzili to w swoich relacjach byli więźniowie, tacy m.in. jak Józef Cyrankiewicz, Wolf Glicksman, Edward Halek, Jan Ptakowski i Marian Zgórniak.

Józef Cyrankiewicz stwierdził po wojnie, że „pozytywnym przykładem zmiany stosunku do sprawy żydowskiej i zwalczania w sobie antysemityzmu może być osoba Mosdorfa, który właśnie w obozie potrafił tego dokonać”. Żydowski pisarz Wolf Glicksman wspominał z kolei, że „przedwojenny przywódca antysemickiego ruchu młodzieżowego w Polsce, Jan Mosdorf, niejednokrotnie ryzykował życie, przenosząc moje listy do krewnej znajdującej się w obozie kobiecym w Birkenau. Mosdorf pracował w Birkenau i często przynosił mi warzywa, a czasem nawet kromkę chleba lub coś z ubrania”.

Natomiast zdaniem Edwarda Halka „Mosdorf był wówczas zupełnie innym człowiekiem, który dawno zapomniał o swoich nacjonalistycznych poglądach. W obozie szczególnie pomagał Żydom, którym przed przybyciem do KL Auschwitz wyrządził tyle krzywd”. [Jakich? – admin]

Jednym z więźniów żydowskich, których Mosdorf otoczył opieką w obozie był adwokat Mieczysław Maślanko (1903-1986), nr obozowy 128153 – w okresie stalinowskim współpracujący z władzami obrońca z urzędu w procesach politycznych (m.in. Adama Doboszyńskiego i biskupa Czesława Kaczmarka), a po 1956 r. min. obrońca z wyboru płk. UB Józefa Różańskiego. W swoich wspomnieniach Maślanko stwierdził, że Jan Mosdorf w KL Auschwitz oraz Mieczysław Prószyński (także działacz ONR) w KL Lublin (Majdanek) wielokrotnie uratowali mu życie.

Mosdorf popierał powołanie wśród więźniów wspólnego frontu walki i samopomocy. Działał zarówno w więźniarskich strukturach konspiracji narodowej, jak i w Związku Organizacji Wojskowej, co potwierdził Witold Pilecki wymieniając go w swoim raporcie jako zaprzysiężonego członka ZOW. Należał do ścisłego kierownictwa (tzw. trójki górnej) konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego w KL Auschwitz, które obejmowało około 100 więźniów (m.in.Józef i Stanisław Mirochna, Jerzy Ptakowski, Roman Rybarski, Witold T. Staniszkis, Bolesław Świderski, Witold Wasiutyński i in.).

Aresztowanie Mosdorfa przez obozowe gestapo (wydział polityczny) było rezultatem donosu. Do dzisiaj pozostaje sprawą nierozstrzygniętą kto go złożył. Według Józefa Garlińskiego mieli to zrobić konfidenci wydziału politycznego – Stefan Ołpiński lub Leon Markitonn. Natomiast według Jerzego Ptakowskiego Mosdorfa miał zadenuncjować były działacz ONR Zenon Ławski (nr 6561), który wraz z Adamem Dembińskim (nr 667) wielokrotnie krytykował Mosdorfa za zmianę jego postawy w obozie wobec Żydów i lewicy. Ławski miał donieść wydziałowi politycznemu, że Mosdorf jakoby działał w konspiracji komunistycznej.

To stało się przyczyną jego śmierci pod Ścianą Straceń (na zdjęciu).

dr Adam Cyra, Bohdan Piętka
http://mysl-polska.pl

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s