Skład i bezpieczeństwo szczepionek

Dr Maria Mrozińska ordynator Oddziału Pediatrycznego Szpitala Zachodniego w Grodzisku Mazowieckimprof. dr hab. med. Ewa Bernatowska
kierownik Kliniki Immunologii  Instytutu Pediatrii Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie

mgr Ewa Mik
kierownik Pracowni Mikrobiologii Szpitala Zachodniego w Grodzisku Mazowieckim

Zapobieganie chorobom poprzez szczepienia owocuje zmniejszeniem częstości występowania chorób w danej populacji i przynosi duże oszczędności. Nadal nie wyprodukowano szczepionki w 100 proc. skutecznej i bezpiecznej, choć naukowcy cały czas do tego dążą. Poważne odczyny poszczepienne po szczepionkach zarejestrowanych w Polsce zdarzają się niezwykle rzadko. Działanie szczepionki często nakłada się na objawy choroby, dlatego trudno jest ustalić dokładną częstość odczynów niepożądanych. Również techniki produkcji szczepionek zmieniają się każdego roku i są różne u poszczególnych producentów, stąd trudności w opracowaniu uniwersalnych programów badań, które porównują i określają bezpieczeństwo preparatów. Szczepionka przeciw tężcowi nie jest tą sprzed 50 lat. Białko jaja kurzego używane przy produkcji szczepionki przeciw grypie różni się znacznie każdego roku i u różnych producentów. Szczepionkę przeciw błonicy Japończycy pozbawili żelatyny, zaś do szczepionki przeciw odrze używają innej i mniej immunogennej [1]. W dostępnych szczepionkach, poza antygenami, znajdują się również adjuwanty, stabilizatory, antybiotyki i inne. Każdy z tych składników może być przyczyną niepożądanych odczynów poszczepiennych.

Składniki każdej szczepionki wyszczególnione są w ulotce umieszczonej w opakowaniu. Takie same szczepionki produkowane przez różne firmy mogą różnić się aktywnością, jak też zawartością nieczynnych składników (sól fizjologiczna, formalina, inne).
Główne składniki szczepionek dzieli się na 4 grupy:
I antygeny,
II zawiesina,
III konserwanty, antybiotyki i stabilizatory
(pełnią zbliżoną funkcję),
IV adjuwanty [2].

I Antygeny – dają odporność czynną. Są to białka, wielocukry, kwasy nukleinowe patogenu, które w szczepionkach stanowią również składową złożonych cząstek, atenuowanych wirusów, zabitych bakterii [3].

II Zawiesina – (woda do iniekcji lub sól fizjologiczna lub złożona płynna hodowla tkankowa) może zawierać białka lub inne składniki pochodzące z pożywki lub biologicznego układu, w którym szczepionka jest produkowana (białko jaja kurzego, antygeny jaja, żelatyna, hodowla tkankowa namnażająca antygen i inne). Białko jaja kurzego jest składnikiem szczepionek powstających z użyciem zarodków kurzych (odra, świnka, żółta febra, grypa). W bardzo rzadkich przypadkach szczepionki te mogą wyzwalać odczyn anafilaktyczny lub inne objawy nadwrażliwości [3]. Osoby, które przebyły reakcję anafilaktyczną po zjedzeniu jaja nie powinny otrzymać wymienionych szczepionek. Należy jednak pamiętać, że niektóre szczepionki przeciw odrze i śwince otrzymywane są z użyciem hodowli fibroblastów zarodków kurzych; niosą one znikome ryzyko reakcji anafilaktycznych u osób z nadwrażliwością na białko jaja kurzego [4]. Obserwowane reakcje na szczepionki zawierające białko jaja kurzego najczęściej związane są z reakcją nadwrażliwości na żelatynę i rzadko są typu anafilaktycznego [5, 6]. Dlatego, w odróżnieniu od pacjentów po reakcjach anafilaktycznych, ci z atopowym zapaleniem skóry o niewielkim lub średnim nasileniu zmian i z dodatnimi reakcjami w testach alergicznych z żelatyną, mają wykonywane szczepienia pełną dawką szczepionki [7].
Niemal 6 proc. osób, które otrzymały dawkę przypominającą szczepionki przeciw wściekliźnie przechodzi chorobę posurowiczą, która jest wynikiem uczulenia na ludzkie albuminy, ulegające przemianom chemicznym pod wpływem substancji używanych do inaktywacji wirusa w procesie otrzymywania szczepionki [8].

III Konserwanty, stabilizatory i antybiotyki. Śladowe ilości pierwiastków lub związków chemicznych (rtęci = tiomersal, preparaty immunoglobulin) i pewne antybiotyki (neomycyna, streptomycyna) są składnikami zapobiegającymi rozwojowi bakterii lub stabilizują antygen, przez co czynią szczepionkę termostabilną. Reakcje alergiczne na te związki zdarzają się niezwykle rzadko, dotyczą osób uczulonych na te składniki szczepionki.

Konserwanty dodawane są do szczepionki, gdy jest ryzyko zanieczyszczenia produktu (np. fenol do opakowań wielodawkowych). Poza fenolem inny środek konserwujący to tiomersal = etylen rtęci, powszechnie używany przez 30 lat. Nie obserwuje się niepożądanych reakcji alergicznych typu pierwszego po szczepionkach zawierających rtęć, nawet wtedy, gdy alergiczne testy skórne z tym związkiem są dodatnie. Nadwrażliwość na ten składnik szczepionki jest zwykle typu późnego i nie jest to przeciwwskazanie do podawania tego typu szczepionek. Jednak Departament Kontroli Żywności i Leków (FDA) w 1997 r. wydał zalecenie usunięcia związków rtęci ze szczepionek powszechnie stosowanych w USA. Takie stanowisko FDA podyktowane było wynikiem analizy ryzyka przekroczenia dopuszczalnych stężeń rtęci po wielokrotnym podaniu szczepionki. U niemowląt matek zakażonych wzw B po podaniu szczepienia przeciw wzw B, odnotowano przekroczenie dopuszczalnych stężeń rtęci, w wyniku czego USA zaniechało podawania szczepień aż do czasu wprowadzenia na rynki szczepionki wolnej od tiomersalu. Ta decyzja doprowadziła do wzrostu zachorowań na wzw B wśród noworodków w USA. Wkrótce (2000 r.) ACIP, wspólnie z innymi medycznymi przedstawicielstwami, wydał oświadczenie, w którym podkreślono konieczność kontynuowania szczepień szczepionkami zawierającymi tiomersal do czasu otrzymania nowych, wolnych od tego związku. Nadal tiomersal jest uprzywilejowany, chociaż zgodnie z zapowiedziami, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) swoje preferencje przeniesie z czasem na inny, równie skuteczny stabilizator, gdy tylko znajdzie się on w powszechnym użyciu [1]. Czy tiomersal jest szkodliwy? Liczne badania pokazują, że limity stężeń w organizmie człowieka dotyczą metylenu rtęci, a nie etylenu, który zawarty jest w tiomersalu. Badania wskazują, iż ze szkodliwym wpływem rtęci na organizm spotykamy się po ekspozycji wielokrotnie wyższej niż ta po szczepieniu. Inne badanie, pokazujące wpływ rtęci po spożyciu zanieczyszczonych ryb przez ciężarne kobiety, wykazało szkodliwy wpływ tego pierwiastka na płód [9].
W szczepionkach złożonych, konserwant i stabilizator dodany do jednej ze składowych wpływa na działanie innych, np. tiomersal osłabia działanie inaktywowanej szczepionki polio kiedy jest składową złożonej: polio+tężec+błonica+adsorbowany krztusiec [10]. Jednak po szczepieniu pierwotnym (3 dawki) uzyskuje się oczekiwany ochronny poziom przeciwciał przeciw wirusowi polio [11]. W opakowaniach jednodawkowych unika się dodawania konserwantów do szczepionek [3].

Stabilizatory zapewniają stabilność szczepionki, czyli oporność na zmiany, co czyni ją bezpieczną i immunogenną. W wielu regionach świata niemożliwe jest zachowanie zimnego łańcucha podczas przechowywania szczepionek, dlatego też szczepionki muszą być termostabilne. Stosowane stabilizatory to: MgCl2, MgSo4, laktoza, sorbitol, żelatyna, mleko, albuminy, maltoza, miód, histydyna, heparyna, dekstroza, sacharoza, glicerol [12]. Sole magnezu w największym stopniu spośród innych stabilizatorów, czynią szczepionkę termostabilną. Dodane do antygenów polio i odry, dały szczepionki, które mogą być stosowane w krajach tropikalnych [13]. Niektóre szczepionki żywe (odra, świnka, różyczka, żółta febra, ospa wietrzna) zawierają żelatynę, która jest substancją stabilizującą. Osoby, które przebyły reakcje anafilaktyczną po zjedzeniu żelatyny, mogą doświadczyć tych samych reakcji po zastosowaniu szczepionki z tym stabilizatorem. Poszukiwano związków pomiędzy żelatyną pochodzenia wołowego a chorobą Creutzfeldta-Jackoba. Należy pamiętać, że szczepionki zawierające składniki pochodzenia zwierzęcego przygotowywane są na podstawie wszechstronnych badań materiałów biologicznych, w tym na obecność prionów [14].
Aktualnie rozważa się zastąpienie produktów zwierzęcych nowymi stabilizatorami (aminokwasy, polisacharydy i sole) [3].

Antybiotyki (neomycyna, streptomycyna, polimyksyna B) w śladowych ilościach stosuje się do produkcji szczepionek wirusowych, w celu zredukowania lub osłabienia wzrostu zanieczyszczeń zewnętrznych, które mogą wtargnąć w każdym etapie namnażania wirusa. Większość reakcji alergicznych na neomycynę to reakcje późne typu IV wg Arthusa ze swędzącą, grudkowo-plamistą wysypką na podłożu rumieniowym, która występuje po 48–72 godz. w miejscu podania szczepionki. Taka reakcja typu późnego nie jest przeciwwskazaniem do dalszego stosowania szczepionki. Jednak osoby, które w przeszłości miały odczyny anafilaktyczne po antybiotyku zastosowanym w szczepionce, nie mogą stosować szczepionek zawierających ten antybiotyk [15].
Dla szczepionek zawierających oczyszczone plazmidy DNA markerem odróżniającym od innych jest oporność na antybiotyki zawartych w niej mikroorganizmów. Zgodnie z zaleceniami FDA, w procesie powstawania plazmidów DNA zabrania się używania penicyliny i innych antybiotyków beta-laktamowych, z uwagi na możliwość wystąpienia silnych reakcji niepożądanych. Antybiotyki zalecane to kanamycyna i neomycyna [3, 16].

IV Adjuwanty. Antygeny w stosowanych szczepionkach mają różną immunogenność. Małe peptydy i oczyszczone polisacharydy charakteryzują się małą immunogennością. Aby spełniały swe zadanie kliniczne, jedne z nich zostały połączone z immunogennym białkiem (szczepionki skoniugowane), do innych dodano adjuwant. Adjuwanty używane są od początku XX w., jednak mechanizmy ich działania nadal nie są do końca poznane. Wiele substancji mających właściwości adjuwantów (związki glinu, emulsje oleiste, oczyszczone lipopolisacharydy, peptydy, liposomy, oczyszczone saponiny, związki polimeryczne) poddaje się ciągłym badaniom, oceniającym ich właściwości [3, 17]. Adjuwanty mineralne i z olejów roślinnych próbowano zastosować w szczepionkach przeznaczonych dla ludzi, jednak z uwagi na dużą liczbę miejscowych odczynów (nawet ropnie) i poważne reakcje ogólne (możliwość nowotworzenia), nie zostały dopuszczone przez FDA. Aż do chwili obecnej, rolę adjuwantów spełniają głównie związki glinu. Są one używane powszechnie jako czynniki wzmacniające immunogenność antygenu, wydłużają też czas działania szczepionek, poprzez adsorpcję rozpuszczalnego toksoidu na cząsteczkach adjuwantu (efekt precypitacji), umożliwiającą uzyskanie zjawiska depot antygenu w miejscu podania, co prowadzi do przedłużonego uwalniania toksoidu z tkanki [18, 19]. Związki glinu wzmacniają immunogenność szczególnie tych antygenów, które
zawierają inaktywowane (zabite) mikroorganizmy (np. wzw B, błonica, tężec). W ciągu ostatnich 5 lat francuscy badacze zidentyfikowali kilka przypadków nowego, wyróżniającego się obrazem histopatologicznym zespołu zwanego MMF (makrofagowe zapalenie powięzi i mięśni). W badaniu pobranej tkanki znajduje się wiele makrofagów, w których widoczne są liczne kryształki glinu. Wydaje się najbardziej prawdopodobne, że złogi glinu to adjuwant pochodzący ze szczepionek. Jednak trudno jest wyjaśnić, co sprawia, że są one odpowiedzialne za niespecyficzny, uogólniony obraz choroby: ból mięśni, stawów i słabość mięśni [5, 20, 21]. Przeprowadzone dotychczas badania kliniczne, pochodzące z jednego ośrodka, dalekie są od udowodnienia działań ogólnych zarówno wodorotlenku glinu, jak i fosforanu glinu. Obecnie prowadzone są badania kliniczne oceniające skuteczność i bezpieczeństwo innych adjuwantów [2, 22] (3-deacylowany monofosforyl lipidu A z aluminium to nowe połączenie dające adjuwant, który w rekombinowanej szczepionce przeciw wzw B daje szybszą odpowiedź i wyższe średnie geometryczne stężenia przeciwciał niż szczepionka z aluminium). Na podstawie wyników badań klinicznych można sądzić, że szczepionka ta wzbudzi odporność u osób, które tej odporności nie uzyskały po stosowanej konwencjonalnej szczepionce [23]. Również obiecujące są wyniki badań klinicznych ze szczepionką przeciw grypie zawierającą nowy adjuwant (skwalen z emulsją); wzbudza ona silniej odporność u osób starszych niż szczepionka bez adjuwantu [24].

Piśmiennictwo
1. Crockett RE, Lockey RF. Vaccine hypersensitivity. Immunol Allergy Clin North Am 2001; 21 (4): 7007-743.
2. AAP 2000 Red Book: Report of the Committee on Infectious Disease, 25th ed., Copyright 2000.
3. Md Plotkin. Vaccines. 3rd ed., Copyright 1999; W. B. Saunders Company.
4. Contani A, Serra A, Arese G, et al. Allergic reactions to MMR vaccines in agg- and non agg-sensitive children: A continuing controversy. Pediatric Asthma Allergy Immunol 1995; 9: 7-14.
5. Kelso JM, Jones RT, Yungingingen IW. Anaphylaxis to measles, mumps and rubella vaccine mediated by IgE to gelatin. Allergy Clin Immunol 1993; 91: 867-72.
6. Sakaguchi M, Nakayama T, Inonye S. IgE antibody to gelatin in children with immediete-type reactions to measles and mumps vaccines. J Allergy Clin Immunol 1995; 96: 563-5.
7. Taniguchi K, Fujisawo T, Ihara T, et al. Gelatin-induced T-cell activation in children with nonanaphylactic-type reactions to vaccines containing gelatin. J Allergy Clin Immunol 1998; 102: 1028-32.
8. Anderson MC, Baer H, Frazier SJ, Quinnan IV. The role of specific IgE and beta-propiolactone in reactions resulting from booster doses of human diploid cell rabies vaccine. J Allergy Clin Immunol 1987; 80: 861-8.
9. Chen RT, DeStefano F, Pless R, et al. Challenges and Controversies in Immunization Safety. Infect Dis Clin North Am 2001; 15 (1): 21-39.
10. Guidance for Industry for the Evaluation of Combination Vaccines for Preventable Diseases: Production, testing and Clinical Studies. Washington, DC, U. S. Department of Health and Human Services, Food and Drug Administration, Center for Biologics Evaluation and Research 1997; pp. 1-4.
11. Pac M, Bernatowska E, Gut W i wsp. Efektywność i bezpieczeństwo szczepionki Tetracoq. Przegląd Pediatryczny 2002; 30, 4: 288-91.
12. Barbour EK. Evaluation of 12 stabilizers in a developed attenuated Salmonella Enteritidis vaccine. Vaccine 2002; 20 (17-18): 2249-53.
13. Gradon J, Lutwick L. Maintaining and enhancing vaccine immunogenicity. Infect Dis Clin North Am 1999; 13 (1): 39-60.
14. Pharmaceutical products [draft proposal] pharmaceutical Research and manufacturers of America Bovine Spongiform Encephalopathy Committee, May 21, 1997.
15. Centers for Disease Control and Prevention: General recommendations on immunization. Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) MMWR 43 (RR-01): 1-38, 1994.
16. Halsey Neal A. The science of evaluation of adverse events associated with vaccination. Seminars in Pediatric Infectious Diseases. July 2002; 13 (3): 205-16.
17. Clements CJ, Griffiths E. The global impact of vaccines containing aluminium adjuvants. Vaccine 2002; 20: S24-S33.
18. O’Hagan DT, MAc Kichan ML, Singh M. Biomolecular Engineering 2001; 18: 69-85.
19. Hunter RL. Overview of vaccine adjuvants: present and future. Vaccine 2002; 20: S7-S12.
20. Cherin P, Authier FJ, Gherard RK, et al. Gallium-67 scintigraphy in macrophagic myofasciitis. Arthritis Rheum 2000; 43 (7): 1520-6.
21. Gherardi RK, et al. Macrophagic myofasciitis: an emerging entity. Lancet 1998; 352 (9125): 347-52.
22. Mendel: Principles and Practice of Infectious Diseases, 5th ed., Copyright 2000 Churchill Livingstone, Inc.
23. Thoelen S, DeClercq N, Tormeporth N, et al. A prophylactic hepatitis B vaccine with a novel adjuvant system. Vaccine 2001; 19: 2400-3.
24. Podda A.: the adjuwvanted influenza vaccines novel adjuvants: experience with the MF59-adjuvanted vaccine. Vaccine 2001; 19: 2673-80.

Słownik skrótów i terminów
DT – toksoid błoniczy
TT – toksoid tężcowy
TP – toksoid krztuścowy
PT – toksyna krztuścowa
PRN – pertaktyna
FHA – fitohemaglutyninia
HBsAg – antygen wirusa hepatitis
PRP – fosforan polirybozytorybitolu (powierzchniowy
antygen Hib)
DTPw – błonica, tężec, acelularny krztusiec
DTPa – błonica, tężec, acelularny krztusiec
toksoid – odzjadliwiona toksyna

Znalezione na: https://prawdaxlxpl.files.wordpress.com/2010/10/sklad-szczepionek.pdf
Źródło: http://www.termedia.pl/Sklad-i-bezpieczenstwo-szczepionek,8,2619,1,0.html

Tab. 1. Skład szczepionek zarejestrowanych w Polsce




“Zacznij tam gdzie jesteś, użyj tego co masz, zrób co możesz”
Nie negocjuje na rozsądnych warunkach z ludźmi, którzy zamierzają mnie pozbawić rozsądku.
Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s